کاربر میهمان - ورود اعضاء54.196.23.239
کد خبر : 200    نویسنده : سرویس فرهنگ و ادبیات انقلاب اسلامی هوای تازه    تعداد دفعات بازدید : 2191    ساعت : 12:44 AM    تاریخ :
بررسی ادبیات شفاهی و شعار های انقلابی ایران 57
 بررسی شعارهای انقلابی مردم ایران در سال 57 ، که در جریان تظاهرات ضد رژیم شاهنشاهی سر داده می‌شد، اهداف انقلابیون، ایده‌آل ها و نظام آرمانی آنها را بیان می کرد که در نوع خود ادبیاتی محسوب می شود که خاص فرهنگ و ادبیات انقلاب اسلامی به شمار می آید .توجه به «شعارهای انقلابی» نشان‌دهنده ایدئولوژی انقلابیون و خواسته‌ها و ایده‌آل های آنها در پی‌ریزی یک نظام مطلوب بوده است و می توان پی برد که با شناخت رهبران و گروه های سازمان یافته اصلی درگیر در مبارزات انقلابی و برنامه‌های آنها و همچنین بررسی شعارهای انقلابی مردم، با استفاده از نظر محققان و صاحب نظران انقلاب ایران ، قابل بررسی است . می توان گفت ، چگونه شد که ادبیات انقلابی شفاهی مردم ایران در سال 57 ، تبدیل به ادبیات آرمانی و سیاسی یک ملت در تداوم گفتمان انقلابی ماندگار و به کارگرفته شد .
در این بررسی ضروری است که نگاهی پژوهشی و بررسی کننده ای داشت ، به نظرات محققان خارج از ایران و تفسیرهایی که آنان از شعارهای انقلاب دارند ، و پرسید که چرا تاکنون، در کنار هم مورد بررسی قرار نگرفته است، این نوشته بازنشری است ازمقاله ی «مسلم کرم زادی » که درپایگاه خبری بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی/www.mfnews.ir ایران انقلاب اسلامی درج شده است .

احیای ادبیات مذهب و ارزش فراموش شده
ابتدا به ماهیت انقلاب اسلامی ایران به عنوان یکی از شگفت‌انگیزترین پدیده های سیاسی در زمان حاضر اشاره می شود. در زمانی که تصور می‌شد مذهب و ارزش های مذهبی در حال فراموشی هستند و توانایی برانگیختن مردم بر ضد حکومت های فاسد را از دست داده‌اند و مردم هم اقبال به ارزش های مادی را جایگزین ارزش های دینی و متعالی کرده‌اند، در خاورمیانه انقلابی مذهبی به وقوع پیوست که دانشمندان حوزه سیاست و سیاستمداران کهنه‌کار را با شگفتی عظیمی مواجه کرد. و نظریه‌پرداران انقلاب را مجبور کرد به تجدید نظر در تئوری های خود بپردازند.
حریان های سیاسی و بین المللی در پدیدار شناسی ادبیات انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی ، در زمانی به وقوع پیوست که آمریکا و شوروی نقاط مختلف جهان را بین خود تقسیم کرده بودند و از متحدان خود در کشورهای مختلف به شدت حمایت می‌کردند. و انقلاب ایران، نه در کشوری دورافتاده و کم اهمیت در جهان، بلکه در کشوری به وقوع پیوست که یکی از متحدان اصلی آمریکا در نقطه‌ای بسیار پر اهمیت از جهان قرار داشت و علاوه بر دارا بودن منافع عظیم اقتصادی برای آمریکا، پایگاهی بسیار با ارزش را در اختیار آمریکا قرار می‌داد تا به فعالیت های اطلاعاتی و جاسوسی بر علیه شوروی بپردازد و جلوی گسترش نفوذ آن کشور در خاورمیانه و دنیای آزاد را بگیرد.
اگر چه پژوهشگران سیاسی و سازمان های اطلاعاتی ای که در «CIA،» ، « کا. گ. ب» و «اینتلیجنس سرویس» فعال و صاحب نظر نیز بودند ، آنان نیز نتوانستند انقلاب ایران را به موقع پیش بینی کرده اقدامی در برابر آن انجام دهند واصولا چرا این انقلاب ، عجیب،شگفت‌آوروغیر قابل پیش‌بینی بود؟ این سؤال، موضوعی است که بسیاری از پژوهشگران حوزه سیاست و سیاستمداران را به خود مشغول داشته است و هنوز هم که هنوز است، ادبیات اسکتباری و امپراتوری خبری بین المللی نتوانستند ، به عمق مفاهیم این انقلاب عظیم الهی و بشری و ادبیاتش ، پس ازبیش سه دهه پی ببرند. به نظر می رسد که سیاسیون غربی و اندیشمندان علوم سیاسی غربی و گاه داخلی ، هنوز از ادبیات دیپلماسی قبل از انقلاب اسلامی که در زمان شاه مخلوع برای سیاست و مردم ایران به کار گرفته می شد ، استفاده و اعمال نظر می کنند .
آمریکا، شوروی سابق و انگلیس و دیگران یک عامل اساسی را در انقلاب اسلامی ایران دست کم گرفته بودند؛ آنها نتوانستند به توانایی مذهب و رهبری مذهبی ، برای پی گیری مدل انقلاب اسلامی را در ایران بشناسند و اگر هم با چند روحانی و یا آیت الله و روشنفکر مذهبی ، در تعامل بودند و از نگاه آنان به مذهب و رهبری دینی را مورد مطالعه قرار می دادند ، اما درکشان از رهبری دینی در ایران صحیح نبود و چون آخوندهای درباری و روشنفکران غرب زده ، دین رااز سیاست جدا تعریف می کردند ، آنان در فکر شناسایی ادبیات انقلابی و اسلامی در حال شکل گیری و قالب ریزی شدن ، نبودند و رهبری دینی را با تئوری جدیدش یعنی « ولایت فقیه » را برای تبیین و ایجاد یک سیاست بین المللی و در قالب یک انقلاب اسلامی و بیداری جهان اسلام را نپذیرفتند و هنوز هم در درک این مدل حکومت مبتنی بر فقه و فقاهت مشکل دارند و باور ندارند که مردم ایران در برابر ادبیات سیاسی و مدل غربی آن ، مقاوم و پایدار هستند . در سایه این ناباوری – بهتر است بگوییم مشکل ادراکی و کمبود کارشناس متبحر در سیاست غربی – است که ادبیات مقاومت و پایداری انقلاب اسلامی در ایران و در میان ناباوری همگان شکل گرفت و به صورت فرهنگ غالب درآمد .
ادبیات مقاومت و پایداری انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی ایران از ابعاد و جهات گوناگون مورد توجه و مطالعه صاحب‌نظران، ناظران، سیاستمداران و نظریه‌پردازان قرار گرفته است، ولی با بررسی«شعارهای انقلاب» که همان ادبیات مقاومت و پایداری در برابر ادبیات استکباری است ، می توان پی برد که مردم انقلابی و مسلمان ایران در سال 1357 و حتی سال های قبل از آن ( 1342 ) ، در مبارزات ضد استکباری خویش به نمایندگی حکومت دست نشانده ی پهلوی بیان می‌کردند، در حقیقت به بررسی ماهیت و اهداف انقلاب ایران می پرداختند و به تدریج داشتند ادبیات جدیدی را وارد سیاست و دین می کردند که بر پایه ی تئوری های انقلابی بود که دین و مذهب را صرفا یک تکلیف برای رهایی از گناهان و نجات بخش از معاصی تلقی نمی کردند ، بلکه دین را آن گونه می شناختند که اگر دنیایشان را تحت تاثیر قرار ندهد و زندگی را برایشان انسانی و الهی نکند ، بدرد آخرتشان هم نمی خورد و مهم تر این که ادبیاتشان دارای فرهنگ آزادیخواهی دینی و مردمسالاری بر مبنای دین و سیاست بود.
ادبیات انقلابی و فرهنگ عمومی انقلابی
در ابتدا باید به بررسی و تعیین خواست ها و اهداف رهبر یا رهبران، گروه های اصلی و قاطبه مخالفان و خواسته و اهداف آنها پرداخت. ماهیت انقلاب ایران چه بود؟ اهداف آن چه بود؟ میلیون ها مردم شرکت‌کننده در تظاهرات ضد رژیم پهلوی چه می‌خواستند؟ اهداف و آرمان های آنها برای پی‌ریزی حکومت آینده چه بود؟ برای پاسخ به این پرسش ها ابتدا به بررسی شعارهای انقلابی پرداخته شد .
در جریان شناسی و نهادینه شدن فرهنگ و ادبیات انقلاب ، باید بیشتر از هرچیز به خواستگاه انقلاب اسلامی توجه کرد . انقلاب اسلامی از اول خود را محصور در ایران ندانست و شکل و قالب جغرافیایی محدود به خود نگرفت . بلکه ، پيروزي انقلاب اسلامي از ديدگاه صاحب نظران زلزله اي ويرانگر براي جهان غرب بود كه موجي از خيزش هاي رهايي بخش را در كشورهاي اسلامي و جهان سوم به حركت درآورد . انقلاب اسلامي ايران در زماني كه مناطق مختلف جهان بين دو قدرت شرق و غرب تقسيم شده بود با شعار «نه شرقي ، نه غربي » به پيروزي رسيد و براي نخستين بار در عصر حاضر دين را به عنوان عاملي حركت زا در پهنه مبارزات ملت ها مطرح مي ساخت . به همين جهت از صبحدم 22 بهمن 1357 خصومت با نظام نوپاي اسلامي در پهنه اي گسترده آغاز شد . جبهه دشمني ها را آمريكا رهبري مي كرد و دولت انگليس و شوروي و برخي دول اروپائي ديگر ، به همراه تمامي رژيم هاي وابسته به غرب در آن مشاركت فعال داشتند . امريكا درصدد بود با دامن زدن به اختلافات داخلي فرصت را براي سرنگوني نظام اسلامي فراهم سازد . ضعف دولت موقت آقاي بازرگان كه اكثريت آنها را محافظه كاران ملي گرا تشكيل مي دادند و روحيه مماشات آنها ، باعث شد تا گروهك هاي ضد انقلاب با استفاده از كمك هاي خارجي به سرعت سازماندهي شده و در گنبد و كردستان و ديگر مناطق دست به تشنج آفريني بزنند . از سوي ديگر امريكا واروپا با كاهش چندين برابري نفت ، اقتصاد به ارث رسيده از رژيم شاه را كه كاملاً وابسته به درآمدهاي نفتي بود ، دچار اختلال فراوان كردند .
با وجود همه مشكلات ، امام خميني (ره) حاضر به مصالحه نشد و با تشكيل نهادهاي انقلابي به ترميم ضعف هاي دولت موقت وتضمين ادامه انقلاب پرداخت و ادبیات نظام و نوع حکومت و نقش مردم در اداره ی مملکت را تعریف کرد و مردم ايران نيز كه فداكارانه در صحنه انقلاب ايستاده بودند در رفراندم 12 فروردين 1358 ، با 2/98 درصد آراء به استقرار نظام جمهوري اسلامي جواب مثبت دادند و متعاقب آن انتخابات پياپي براي تدوين و تصويب قانون اساسي و انتخاب نمايندگان مجلس شوراي اسلامي برگزار گرديد .
تا این که روز 13 آبان 1358 فرا رسید ، گروهي از دانشجويان به نام « دانشجويان مسلمان پيرو خط امام » به نشانه اعتراض به ملاقات آقاي بازرگان با برژينسكي مشاور امنيت ملي كاخ سفيد در الجزاير، سفارت آمريكا در تهران را اشغال كرده و جاسوسان آمريكايي را بازداشت كردند .
در اشغال لانه جاسوسی آمریکا سندهاي به دست آمده از سفارت پرده از اسرار جاسوسي ها و دخالت هاي بيشمار امريكا در ايران و ديگر كشورها برمي داشت . با افشای این اسناد است که جریانات تحمیلی به انقلاب افشا و ادبیات مقاومت و حفظ حرمت ملی و امنیت کامل از تمامی ارضی و تمام مردم انقلابی با هر مذهب و دین و قومیت و زبان به ایرانی شکل گرفت و اتحاد ملی این بار یکپارچه و مردمی در سایه رهبری امام ( ره) و حکومت اسلامی و انقلابی پایه گذاری شد . يك روز پس از واقعه ی تسخیر لانه جاسوسی ، دولت موقت آقاي بازرگان ، به اميد اين كه امام خميني (ره) دانشجويان را براي تخليه محل اشغال ، تحت فشار بگذارد ، استعفا داد . امام خميني (س) با پذيرفتن استعفا ، فرصت را براي حاكميت نيروهاي انقلابي و كوتاه كردن دست محافظه كاران را غنیمت شمردند و اين حركت انقلابي دانشجويان را «انقلابي بزرگتر از انقلاب اول» ناميد .
مفهوم شعار انقلابی
«شعارهای انقلاب»که پا به پای انقلاب به همراه مبارزات انقلابی مردم بیان می‌شوند، نشان‌دهنده اعتقادات مردم نسبت به رژیم حاکم، دلایل مخالفت با آن، پیروی از رهبران انقلابی خاص، آرمان ها و اعتقادات مردم انقلابی و کمال مطلوب های آنها در پی‌ریزی نظام جدید می‌باشد. به همین دلیل شعارهای انقلاب برای جامعه‌شناسان از ارزنده‌ترین منابع تحلیل، مطالعه و تجزیه ابعاد مختلف پدیده انقلاب به شمار می‌روند. با توجه به این که انقلاب ایران به دنبال تظاهرات توده‌ای وسیع و دامنه‌دار، به وقوع پیوست به نظر می‌رسد با بررسی شعارهای مردم انقلابی که در جریان مبارزات ضد رژیم شاهنشاهی استفاده می‌شد، می‌توان به اهداف و ماهیت انقلاب ایران پی برد. این شعارها نشان‌دهنده دلایل نارضایتی از رژیم، اهداف، آرمان ها و به طورکلی «بیانیه‌های سیاسی» مردم در ضدیت با رژیم و خواست های سیاسی بود.
در تعریف شعار انقلابی می‌توان گفت؛ «شعار انقلابی عبارتی نسبتاً موزون، ساده و عام فهم است که دسته جمعی ادا می‌شود و با تکیه بر عواطف و احساسات توده‌ای، ارزیابی مثبت و منفی‌ای از وضع موجود یا وضع ایده‌آل یا شخصیتهای سیاسی آن را ارائه می‌دهد. شعار انقلابی با قضاوت ارزشی، به توده‌ها جهت می‌دهد و آنها را دعوت به عمل سیاسی جمعی می‌کند تا نظام حاکم را براندازند و نظامی آرمانی را جایگزین آن کنند». شعارها بیانگر نگرش ایدئولوژیک انقلاب، انقلابیون و توده‌های انقلابی نسبت به وضع موجود، هدف ها و ویژگیهای نظام آرمانی و نحوه انتقال جامعه از وضع موجود به وضع آرمانی است. از این روست که شعارهای هر انقلابی از میراثها و اسناد گرانبهای آن و از جمله مهمترین منابع فرآیند انقلابی، ارزش ها و آرمان های انقلاب، دوستان و دشمنان انقلاب و میزان موفقیت آن است.
شعارهای انقلاب اسلامی در ایران معمولاً یا از طریق شفاهی و در تظاهرات و گفت وگوهای عامیانه کاربرد داشت و یا به صورت نوشته در روی دیوارها و پلاکاردها دیده می‌شد. بعضی از دیوار نوشته‌ها انعکاس بخشی از پیام ها و گفته‌های رهبران انقلاب است که با نفی رژیم حاکم و بر شمردن «جنایات و خطاهای» آن به ترویج شیوه‌های مبارزه و ارائه الگوی حکومتی آینده می‌پردازد. باید ببینیم اهداف حضرت امام از مبارزه با رژیم شاه و ماهیت نظام آرمانی ایشان چه بوده است. حضرت امام در کتاب ولایت فقیه که در سال 1348 در نجف اشرف به چاپ رسید، حکومت مطلوب خود را حکومتی اسلامی می‌دانند که قوانین اسلامی در آن حاکم باشد؛ " حکومت اسلامی نه استبدادی است و نه مطلقه، بلکه مشروطه است و البته نه مشروطه به معنای متعارف فعلی آن که تصویب قوانین تابع آراء اشخاص و اکثریت باشد. مشروطه ازاین جهت که حکومت‌کنندگان در اجرا و اداره مقید به یک مجموعه مشروطه هستند که در قرآن کریم و سنت رسول اکرم (ص) معین گشته است. مجموعه مشروطه همان احکام و قوانین اسلام است که باید رعایت و اجرا شود."
مردم ایران از نخستین روزهای شروع جنبش در گوشه و کنار کشور از کلمات واحدی بهره گرفتند. بسیار اتفاق افتاد که شعارهای محلی یکسانی در شهرهایی که صدها کیلومتر از هم فاصله داشتند همزمان به ذهن و زبان مردم می‌آمد. شعارها عموماً از کلمات آشنایی ساخته می‌شد، چنان که برای همه مردم کشور ما از کرد، فارس، آذربایجانی و ترکمن و غیره آشنا بود. شعارهای انقلاب را رهبران انقلاب، گروه های سازمان یافته درگیر و توده‌های انقلابی شرکت‌کننده در انقلاب مطرح می‌کنند. مطالعه شعارهای انقلاب نشان می‌دهد که اهداف و آرمان های کوتاه مدت و بلندمدت انقلابیون، از هر سه خاستگاه چه بوده است. در ادامه ، بررسی اهداف و آرمان های انقلاب از دیدگاه رهبران انقلاب، گروه ها و مبارزان مردمی از نکات مهم ادبیات انقلاب اسلامی و شنا خت رهبری انقلاب اسلامی است .

شناخت رهبری انقلاب در معیار شعارهای انقلاب
برای بررسی برنامه‌ها و اهداف رهبران انقلاب اسلامی قبل از هر چیز ، مشخصا به این نکته که، اساساً انقلاب ایران توسط چه کس یا کسانی رهبری می‌شد؟ یا رهبران آن چه کسانی بودند؟ در این زمینه باید گفت که همزمان با اوج‌گیری مبارزات مردم بر ضد رژیم پهلوی در سال های 1357-1356 رهبریت انقلاب روز به روز بیشتر در شخص حضرت امام خمینی (ره) متمرکز می‌شد. برجسته شدن رهبری ایشان در میان همه گروه ها و سازمانهای شرکت‌کننده در انقلاب و همچنین قبول آن از طرف مردم، علاوه بر مقام فقهی و معنوی ایشان، به دلیل مبارزات طولانی حضرت امام بر ضد رژیم و مردمی بودن آن حضرت بود.
علیرضا شجاعی زند در کتاب« برهه انقلاب در ایران» ، می نویسد ؛درباره اعتماد مردم به حضرت امام خمینی ؛ " پیوند و بستگی میان امام و مردم در طی انقلاب، یک رابطه دو سویه‌ای بود که بر پایه ‘اعتماد متقابل’ قرار داشت. اعتماد و ایمان مردم به حضرت امام علاوه بر وجهه دینی، شأن فقاهتی و پایگاه معنوی ایشان، از طریق یک فرایند تاریخی مبارزه و مقاومت حفظ و منتقل گردیده بود" .
همچنین، «ژان پیر دیگارد» مردم‌شناس فرانسوی در مقاله‌ای با نام «رهیافت های مردم‌شناسانه از انقلاب ایران» درباره رهبری حضرت امام می‌نویسد ؛ " در پایان سال 1978، تمامی یک کشور به رهبری شخصیت مذهبی تقریبا ناشناس تا آن زمان، که از خانه محقری در حومه پاریس به رهبری می‌پرداخت، علیه پادشاهی با قدمت بیش از دو هزار سال به پا خاست . "
نوشته های « سایروس ونس»؛- وزیر امور خارجه آمریکا در زمان وقوع انقلاب اسلامی ایران- در کتابی به نام «توطئه در ایران» (دو برداشت از یک متن) درباره رهبری فراگیر و قاطع حضرت امام جالب است . وی می نویسد ؛ " دیگر این امر روشن شده بود که تظاهرات ضد رژیم در ایران از سوی جناح بنیادگرایان مذهبی رهبری می‌شود. چهره مسلط این جناح، رهبر پر جذبه روحانی، آیت‌الله خمینی بود که در مدتی کوتاه همه گروههای مخالف را تحت‌الشعاع قرار داد تا جایی که سیاستمداران ملی‌گرا هم که عمیقاً با فکر استقرار یک جمهوری اسلامی واپسگرا مخالف بودند، خواه ناخواه در مدار نفوذ و قدرت او قرار گرفتند" . از این رو تا آخر سال 1978 کلیه بخشهای جامعه شهری ایران تحت لوای اسلام شیعه گرد آمده بودند و از رهنمودهای یک روحانی شیعه، آیت‌الله خمینی، در جهت مخالفت سازش‌ناپذیر علیه شاه و کلیه افرادی که همچنان به او وابسته باقی مانده بودند پیروی می‌کردند. رمز موفقیت وی در شخصیت، گفتار و زندگانی او بود. او هر چه می‌گفت همانگونه عمل می‌کرد.
یا دها و روزهای انقلاب در شعارها
شعارهایی سر داده می شد که از طرف گروه های مختلف در تأیید رهبری امام خمینی (ره)، در جریان انقلاب اسلامی، داده می‌شد . شعارهایی که همه گروه ها ی چپ و التقاطی ازآن ها به عنوان شعارهای راهبردی نام می بردند ؛ مانند ؛
- حزب توده ایران، برنامه انقلابی آیت‌الله خمینی را مورد تأیید قرار می‌دهد
- درود بر خمینی، رهبر انقلاب، مدافع استقلال، آزادی و حقوق زحمتکشان
- درود بر چریک های مسلمان و فدایی امام خمینی
- درود بر خمینی سلام بر مجاهد درود بر خمینی رهبر مستضعفین
- درود بر خمینی رهبر ما مجاهدین
- درود ما کارگران پالایشگاه تهران بر امام خمینی
- کارگر، دهقان، مستضعف، رنجبر خمینی است رهبر
- ما کارگرن، حکومت اسلامی به رهبری امام خمینی می‌خواهیم. 12
با توجه به شعار های یاد شده و نشان‌دهنده این نکته مهم است که تنها پیروی از امام خمینی (ره) خط پیروزی انقلاب است. نویسنده کتاب« تحلیلی بر انقلاب اسلامی» می نویسد؛ « مایکل فیشر» در مورد هدف حضرت امام از انقلاب اسلامی می گوید ؛ " برای ایشان انقلاب صرفاً یک انقلاب سیاسی و یا اقتصادی نبود بلکه یک انقلاب معنوی هم بود که می‌بایست ارزشها و معیارهای حاکم بر دولت و رفتارهای اجتماعی را تغییر دهد. این که حضرت امام خمینی ماهیت حکومت را اسلامی و قوانین آن را الهی می‌دانند تأثیر خاصی در ماهیت اسلامی انقلاب سال 1357 ایران داشت. ایشان درباره لزوم اسلامی بودن انقلاب به گروه های مختلف تأکید می کردند که ؛ " باید همه گروه های سیاسی و طبقات روشنفکر با صراحت و بدون هیچ ابهام، نهضت و تحرک خود را اسلامی و برای اجرای قوانین عدالت پرور قرآن کریم معرفی کنند" . امام ؛ هدف اصلی نهضت خود را « واژگونی رژیم طاغوتی و برپاداشتن پرچم پر افتخار اسلام» می‌دانند. با توجه به آن چه که یاد آوری شد،باید گفت که حضرت امام خمینی (ره) ماهیت اسلامی انقلاب ایران را در جریان مبارزات خود قبل از پیروزی انقلاب تعیین نموده بودند و اجرای قوانین الهی در جامعه را چه در مکتوبات خویش (کشف‌الاسرار 16و ولایت فقیه) و چه در بیانات و چه در سخنرانی های خود – بر اساس ادبیات انقلاب اسلامی - مدنظر قرار داده بودند.
شعارها و برنامه‌های احزاب و گروه های انقلابی
در بررسی شعارهای گروه ها و احزاب انقلابی در جریان مبارزات سال های 1357-1356 ، نیروی اصلی مخالف شاه که از امکانات بسیج مردم و ایدئولوژی در دسترس برخوردار بود ند می توان از روحانیون و نیروهای مذهبی نام برد . « میشل فوکو» در مقاله‌ای با نام «انبار باروتی به نام اسلام» درباره نقش مذهب و نیروهای مذهبی در انقلاب اسلامی می‌نویسد؛" مذهب به خوبی یک نیرو و اقتدار پر نفوذ بود. مذهبی که می‌توانست ملتی را نه تنها علیه یک پادشاه و نیروهای پلیسی بشوراند بلکه توان آن را داشت تا او را علیه کلیت یک رژیم سیاسی، علیه یک نوع از زندگی و علیه کل جهان برانگیزاند و توان مذهب تا بدان حد بود که جبهه ملی در برابرش سر تسلیم فرود آورد. بختیار خواست تا در برابر آن مقاومت کند و از شاه با گرفتن تعهدی مبنی بر خروج بدون بازگشت، مشروعیتی را کسب نماید ولی تلاش‌اش عقیم ماند".
در واقع این عامل «اسلام » بود که به عنوان تنها نیروی اصلی که شاه از مقابله با آن عاجز مانده بودو توانست آن ایدئولوژی، نظم و سازمانی را که همه انقلاب ها به آن نیاز دارند، را در اختیار پیروان خود قرار دهد. در سال 1978 زمانی که انقلاب به وقوع پیوست دو فرهنگ سیاسی جامعه‌گرا؛ چپ‌گرایان و ملی‌گرا، فرهنگ معدودی از مردم در طبقات متوسط جدید، اقلیت های نژادی، دانشجویان و روشنفکران بود. در حالی که اکثریت دیگر مردم ایران اعم از بازاریان، طبقه متوسط سنتی، روستاییان و روحانیون طرفدار فرهنگ سیاسی اسلام‌گرا بودند.
منصور معدل در کتاب« طبقه، سیاست و ایدئولوژی در ایران» ، درباره موقعیت تعیین‌کننده گروه اسلامی بر دیگر گروه ها می‌نویسد؛ تظاهرات سال 1978، ارتباط بین نیروهای سکولار و مذهبی درون اپوزیسون را تحکیم و تقویت نمود و همزمان [امام] خمینی و طرفدارانش بر بقیه اپوزیسون تفوق (هژمونی) پیدا کردند. گروه های سکولار و از جمله چپ ها کلاً این مساله را پذیرفتند و اغلب برای بسیج مردم علیه شاه از تاکتیک های مذهبی استفاده می کردند .
به همین دلیل «خصوصیت دینی (اسلامی) این انقلاب نظر قاطبه مشاهده‌گران و تحلیلگران را به خود معطوف کرده است وحتی پژوهشگران غربی نیز اهیمت بعد دینی انقلاب ایران را حداقل به عنوان منبع هدایت‌کننده مردم ایران که به صورت توده‌ای به قیام در مقابل نظام استبدادی شاه برخاستند می‌پذیرند. به اذعان آنان انقلاب بر پایه آن چه« تشیع» از ذهنیت وجودی و ملی در خود داشت امکان‌پذیر شد. برای نمونه نویسندگان کتاب ایران در قرن بیستم معتقداند که فرهنگ مذهبی شیعه، خودش را به عنوان تنها نیروی قادر به بسیج انبوه جمعیت و احاطه بر آن تحمیل کرد. اسطوره امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و شهدای دیگر، سنت های دیرینه اجتماعات مذهبی، به راه انداختن دسته‌ها و برگزاری مجالس عزاداری، اجتماع و موعظه در مساجد و حسینیه‌ها و سرانجام نهاد روحانیت که البته یک دست نبود ولی در مجموع مستقل از دولت و دارای سلسله مراتب بود، ابزارهای کار را در دسترس آنان قرار می داد.
به طور کلی پژوهشگران ایران‌شناس و کسانی که در مورد انقلاب 1357 ایران کار کرده‌اند معتقدند که مذهب نیروی قاطع و تعیین‌کننده در انقلاب اسلامی ایران بوده است. این که یک انقلاب مردمی توانست یک حاکم خودکامه را ساقط کند، امری عجیب و بی سابقه نیست؛ چرا که تاریخچه انقلاب های دنیا از چنین حوادثی آکنده است. اما ؛ آن چه در این میان شگفت می‌نماید، نقش اسلام در تسریع روند پیروزی انقلاب اسلامی و ظهور آن به عنوان یک ایدئولوژی غالب در ایران پیش از انقلاب بود. روی هم رفته انقلاب های عصر نوین، در جوامعی فارغ از تاثیرات معنوی و صرفا براساس عقاید و ایده‌های نوین روی داده‌اند و 16 ماه انقلاب و تظاهرات در ایران نشان داد که اسلام می‌تواند زبان سیاسی نوینی را در اختیار مخالفان رژیم ها قرار دهد که در زمینه تاکتیک ها و هدف ها از آن بهره‌گیری کنند. برتری و نقش تعیین‌کنندگی گروه اسلامی به گونه‌ای بود که برای سالیان متمادی مایه مباهات حزب توده بود که یکی از اعضای کمیته مرکزی آن حزب، سخنرانی امام خمینی را علیه شاه در سال 1963 ضبط کرده بود و نهایتاً آن را از طریق ایستگاه رادیویی مخفی حزب پخش نموده بود.
«یرواند آبراهامیان» هم در کتاب« ایران بین دو انقلاب» ؛در باره نقش قاطع مذهب در انقلاب ایران می‌نویسد؛ نقش مهمی که اسلام در انقلاب 1357 بر عهده داشت، نه تنها تناقضی در تاریخ ایران به وجود آورد بلکه در نگاه نخست به نظر می‌رسد که خط بطلانی بر این نظریه رایج می‌کشد که نوسازی به دین‌زدایی، و گسترش شهرنشینی به تقویت طبقات جدید و تضعیف طبقات سنتی می‌انجامد.
در تداوم و اثبات نظریه و بررسی ادبیات ( شعارهای ) انقلاب اسلامی ، به نظریه های ، برخی از تحلیلگران و صاحب نظران ، اشاره می شود. «اولیویه روا » پژوهشگر ارشد و برجسته گروه علمی ایران‌شناسی مرکز پژوهش های علمی فرانسه هم معتقد است؛ " ایران تنها کشوری است که در آن یک انقلاب اسلامی واقعی تحقق یافت. انقلاب اسلامی به سختی به تشیع، نه چون یک مجموعه ی عقاید ، بلکه هم چون یک تاریخ وابسته بوده و بدان گره خورده است". و « تدا اسکاچپول» هم در ارتباط با چگونگی رخ دادن انقلاب اسلامی معتقد است ؛ " در ایران به نحوی یگانه و بی نظیر، انقلاب ساخته شد، اما نه توسط احزاب انقلابی مدرن در صحنه سیاسی ایران و نه توسط چریک های اسلامی، یا مبارزین مسلح مارکسیست، یا حزب کمونیست (توده)، یا جبهه ملی لیبرال و لائیک بلکه، این انقلاب توسط مجموعه‌ای از فرم های فرهنگی و سازمانی که عمیقاً در اجتماعات شهری ایران (که کانون مقاومت مردمی علیه شاه شدند) ریشه داشتند، ساخته و پرداخته شدند. "
همچنین به نوشته « ریمون آرون» جامعه‌شناس معروف فرانسوی ، که وی نیز درباره مذهب و رهبری مذهبی در انقلاب اسلامی ایران اشاره می شود ؛ " دین ملی یعنی «تشیع » ، و از آن به سخنگو ی حرفه ای انقلاب اسلامی ، سازمان‌دهنده و برانگیزاننده انقلاب و نفی غرب یاد می شود و «پیامبر بی سلاح» بر همه سلاح هایی که تا چند روز قبل در خیابان های پایتخت رژه می‌رفتند غلبه کرد. علاوه برهمه این مسائل در آستانه انقلاب اسلامی گروه های رادیکال را دولت سرکوب کردو و تعدادی از رهبران آنها طی درگیری مسلحانه بانیروهای امنیتی کشور کشته یا زندانی شدند وکادرها و اعضای باقیمانده آنها قادر به بسیج توده‌ها برای ایجاد یک انقلاب اجتماعی نبودند. هر چند که اگر در وضعیت مطلوبی هم به سر می‌بردند به نظر نمی‌رسد می‌توانستند به طور گسترده مردم را بسیج نمایند."
بنابراین در مقام نتیجه‌گیری از بحث شعارها، اهداف و آرمان های گروههای انقلابی باید گفت که؛ با توجه به نقش تعیین‌کننده مذهب در سازمان دادن انقلاب اسلامی، بدیهی است که انقلاب 1357، ماهیتی اسلامی پیدا کند. این مساله در مقدمه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران این گونه بیان شده است؛ " قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبین نهادهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه ایران براساس اصول و ضوابط اسلامی است که انعکاس خواست قلبی امت اسلامی می‌باشد. ماهیت انقلاب عظیم اسلامی ایران و روند مبارزه مردم مسلمان از ابتدا تا پیروزی که در شعارهای قاطع و کوبنده همه قشرهای مردم تبلور می‌یافت این خواست اساسی را مشخص کرده و اکنون در طلیعه این پیروزی بزرگ، ملت ما با تمام وجود نیل به آن را می‌طلبد".
شعارهای انقلابی و بررسی اهداف، آرما ن ها و خواسته‌های مردم از انقلاب 1357

- شعارهای مردم
انقلاب اسلامی 1357 ایران یکی از نادر انقلاب هایی بود که مخالفان حکومت صرفاً با تظاهرات و مخالفت های بدون درگیری مسلحانه رژیم حاکم را سرنگون ساختند؛ «یک ملت بدون سلاح » ، به صورت همگانی و به تمامه قیام کرد و با دستان خالی یک رژیم ‘کاملاً قدرتمند ’ را سرنگون کرد. مردم با گذشت از جان و مال خود با حضور میلیونی تکلیف حکومت پهلوی را مشخص کردند و با دادن دهها هزار شهید در راه آرمان خود به شاه و حامیان آن نشان دادند که اراده قاطع ملت ایران در برابر «توپ، تانک، مسلسل» خلل‌ناپذیر است و تا سرنگونی کامل حکومت استبدادی پهلوی و استقرار «جمهوری اسلامی» کوتاه نمی‌آیند. بعضی از شعارهای آنها درباره نفی رژیم شاه و برقراری حکومت اسلامی به این صورت می‌باشد :
- از صبح تا شب بیداریم از پهلوی بیزاریم
- این ملت آزاده شاه لازم نداره
- تا قطع دست آمریکا تا مرگ شاه خائن
- تا برقراری حکومت اسلامی اعتصاب ادامه دارد
- ما دین علی خواهیم پهلوی نمی‌خواهیم
در بررسی شعارهای انقلاب اسلامی، به صورت شعارهای شفاهی، دیوار نوشته‌ها، پلاکاردها و... ، علاوه بر شعارهایی که در نفی رژیم شاهنشاهی است می‌توان اهداف و آرمان های مردم انقلابی راهم استنباط کرد. در یک دسته‌بندی کلی، می‌توان شعارهایی که خواسته‌های مردم را بیان می‌کند به سه دسته تقسیم کرد : حکومت اسلامی، استقلال، آزادی که به ترتیب به هر کدام از آنها اشاره می شود .
- حکومت اسلامی
نقش نیروهای مذهبی در بسیج توده‌های مردمی بیانگر ویژگیهای دینی انقلاب، رهبری، نحوه سازماندهی و اهداف آن می‌باشد. یکی از آرمان های سیاسی انقلاب، ایجاد حکومت اسلامی بود که در شعارهای بسیار زیادی مطرح شده است، البته حکومت اسلامی و جمهوری اسلامی در شعارهای مردم به صورت مترادف و مشابه به‌کار برده شده است، در بسیاری از شعارها، مردم بعد ازگفتن شعارهایی در رد رژیم شاهنشاهی خواستار برپایی حکومت اسلامی شده‌اند و شعارهای بسیاری به طور صریح به برقراری حکومت اسلامی و نفی سلطنت مطلقه اشاره دارند؛ این حکومت از نظر آنان بایستی واجد ویژگیهایی چون بر پایه قرآن بودن و پذیرفتن اصل رهبری و جمهوریت باشد.
- الغاء شاهنشاهی، جمهوری اسلامی
- کشور ما کشور اسلامیه نهضت ما نهضت قرآنیه
- یک دل و یک صدا می‌دهیم این ندا مرگ بر شاه
- حکومت اسلامی هدف نهایی
- رژیم شاهنشاهی سر منشأ فساد است جمهوری اسلامی مرکز عدل و داد است
- میان حق و باطل باید دیواری باشد فرمانروای کشور اسلامی باید قرآن باشد
باید خاطرنشان کرد یکی از ویژگی های منحصر به فرد انقلاب اسلامی، حاکم بودن روح دینی و مذهبی بر مبارزات و استفاده گسترده از مفاهیم و مضامین دینی بود. مفاهیمی مثل جهاد، شهادت، ایثار، عاشورا، نهضت امام حسین (ع)، انتظار فرج امام زمان (عج) و... علاوه بر این، تظاهرات مردمی عمده علیه شاه غالباً در ماههای مقدس رخ داد و معمولاً از مساجد شروع می‌شدند.
- الله اکبر خمینی رهبر
- مرگ بر شاه، که عاشورای حسینی را از یاد مسلمانان برد
- یا حجت ابن الحسن العسکری مرگ بر این سلطنت پهلوی
- مهدی بیا، شاه، مسلمان شده آب وضوش، خون جوانان شده
- نهضت حسینی، تا مرگ شاه خائن خاموش نمی‌شود
- به یاری الله به حکم روح‌الله
- برادر شهیدم، منزل نو مبارک
- اسلام دینی است که شهادت دارد اما اسارت ندارد
- تنها راه سعادت، ایمان، جهاد، شهادت
- زندگی عقیده است و جهاد
- سکوت هر مسلمان خیانت است به قرآن
- ما وارث 14 قرن شهادت هستیم
- ما پیرو قرآنیم ما شاه نمی‌خواهیم
دیوارنوشته ها :« نه به کسی ظلم کن، نه ظلم را تحمل کن دشمن ظالمان و دوست مظلومین باش.» امام علی (ع) . و یا ؛ « ما مسلمانان همه آزاده‌ایم، دست بیعت با خمینی داده‌ایم». و یا ؛ « چشم و چراغ شیعیان است نایب صاحب الزمان است» .
در روز تاسوعای حسینی سال 1357(19 آذر ماه)، جمعیت میلیونی تظاهرکننده پلاکاردهای بزرگی را حمل می‌کردند که روی آن نوشته شده بود : « حکومت اسلامی رهبری امام خمینی خواست همه ملت است خمینی رهبر است» .
و در برابر شعار معروف « خدا، وطن، شاه» که شاه سالیان متمادی تبلیغ می‌کرد و نماد حکومت پهلوی شده بود، نوشته شده بود: « خدا، قرآن، خمینی»
- آزادی، برابری، مساوات، حکومت اسلامی .
- حزب ما حزب خدا رهبر ما روح‌ خدا
- کشور ما کشور اسلامیه نهضت ما نهضت قرآنیه
- ما در این رفراندوم حکومت بختیار را غیر قانونی دانسته و خواستار حکومت اسلامی هستیم.
- خلق به پا می‌کند جمهوری اسلامی را . ما می‌خواهیم تمامی جمهوری اسلامی را .
- زندانی سیاسی آزاد باید گردد حکومت اسلامی ایجاد باید گردد
- خلق مسلمان ایران، خواستار ایجاد حکومت اسلامی می‌باشد.
- حکومت اسلامی خواسته دهقان و کارگر
استقلال
یکی دیگر از شعارهای اصلی مردم مخالفت با وابستگی رژیم شاه به غرب و به ویژه آمریکا بود. «ریچارد کاتم » ، در رابطه مقابله مردم با آمریکا و مخالفت با آن می گوید ؛ در دوران انقلاب و شرایط تاریخی بعد از آن، شعار «مرگ بر امریکا» به عنوان دومین شعار عمومی مورد حمایت مردم ایران بوده است. این عبارت، عمدتاً بعد از شعار الله اکبر مورد استفاده قرار گرفته است. بر این اساس یکی از اهداف اصلی مبارزه بعد از شاه، آمریکا بود و مردم این دو را با هم سرچشمه فساد و منشأ همه مشکلات کشور می‌دانستند. مردم می‌دانستند که استبداد شاه و سرکوب مردم توسط وی به پشتوانه حمایت آمریکا انجام می‌شود. پروفسور« روح‌الله رمضانی » در باره مخالفت مردم با آمریکا و توجه به استقلال کشور معتقد است؛ " وقوع انقلاب ایران در سال 1357 به همان اندازه که مبین مخالفت تمامی ملت ایران با سیاست های داخلی شاه بود، نشان از ناخرسندی از سیاست خارجی او هم داشت. محور حمله مخالفان شاه به سیاست خارجی او را انتقاد از اتحاد عملی او با ایالات متحده تشکیل می‌داد و از همین رو به او لقب ‘شاه آمریکایی’ داده بودند" . با استنباط از شعارهای مردم در جریان انقلاب می توان فهمید نظام سیاسی مطلوب و آرمانی آنها نظامی بود که استقلال کشور را به ارمغان آورد و بدون این که به قدرت های خارجی وابستگی داشته باشد سیاست های خود را به صورت مستقل و بر اساس منافع ملت در راستای منافع ملی قرار دهد. به همین دلیل یکی از شعارهای اصلی مردم «استقلال» بود و در این راستا شعارهایی بر ضد آمریکا، شوروی، انگلیس و حامیان داخلی آنها مثل شاه، حزب توده و... می‌دادند.
- مرگ بر استعمارگران آمریکا
- مرگ بر غارتگران آمریکا
- نابود باد سلطه امپریالیسم آمریکا
- آمریکایی برو خانه‌ات
- دست خونین آمریکا از ایران خالی
- استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
- سازمان سیا، مستشار آمریکا، گمشو از ایران
- مرگ بر امپریالیسم آمریکا و سوسیال امپریالیزم شوروی و عاملان رژیم شاه و حزب توده
- به دوستان استعمارگر شرق و غرب، احتیاج نداریم
- نه آمریکا، نه شوروی، ایرانی متکی به خود
- ملت ایران در زمین شخم شده انقلاب، بذر شرقی یا غربی نخواهد کاشت
- نه آمریکا، نه شوروی، مرگ بر رژیم پهلوی
- مرگ بر امپریالیسم، کمونیسم، صهیونیسم
- انقلاب اصیل مذهبی ملت ایران، احتیاج به اتحاد با کمونیست ها ندارد
- این شاه آمریکایی، اعدام باید گردد جمهوری اسلامی، ایجاد باید گردد
آزادی
نفرت مردم ایران از شاه و مبارزه خونین آنها در سال 1979-1978 علیه دولت او نشان‌دهنده سرکوبی است که در اواخر دهه 1970ــ اگرنگوییم پیش از آن ــ از تمامی محدودیت های معقول فراتر رفته بود. از این‌رو تمام مخالفان رژیم پهلوی در سال 1978 موجی از مبارزات آزادیخواهی را به رهبری روحانیت آغاز کردند. خواسته آنان در شعارهای آزادی و استقلال از سلطه امریکا نمایان بود که روحانیون جمهوری اسلامی را نیز به آن افزودند.
«آزادی» ؛ از نظر انقلابیون آن زمان، رهایی از سلطنت استبدادی و حق حاکمیت بر سرنوشت خویش است. برخی از این شعارها گاهی با اسطوره‌سازی، ضمن یادآوری نهضت امام حسین (ع) مردم را دعوت به پیروی از رهبر آزادگان جهان برای کسب آزادی می‌کند و گاهی نیز در فضای آزادی به یاد شهدا از تلاش آنان برای کسب آزادی تجلیل می‌کند.
- آزادی آزادی این است شعار ملی
- آزادی تنها آرزوی من است پیروزی عاقبت مال من است
- مکتب خمینی مکتب آزادگی است هدف از نهضتش رهایی از بردگی است
- زیر بار ستم نمی‌کنیم زندگی زیرورو می‌کنیم سلطنت پهلوی
- بهترین عبادت نزد خدا مرگ بر شاه
- نهال آزادی را با خون خود آبیاری کن
- مکتب توحید، مکتب استقلال، آزادی است
- درود بر شهیدان راه آزادی
مردم می‌دانستند که شاه و حکومت شاهنشاهی مخالف آزادی مردم است. همچنین می‌دانستند که همه امتیازاتی را که شاه در اثر مبارزه مردم به آنها داده بود؛ ازجمله برکناری مقامات عالی رتبه بدنام، اعتراف شاه به اشتباهاتی که در سال های گذشته انجام شده بود، آزادی زندانیان سیاسی، آزادی بیان، آزادی روزنامه‌ها و... موقتی است و شاه در موقعیت مناسب همان شیوه دیکتاتوری و اختناق و فساد سابق را از سر خواهد گرفت. بنابراین هدف مردم بر محو کامل شاه و رژیم شاهنشاهی قرار گرفت. آنها همه آمال و آرزوهای خود را جمهوری اسلامی قرار داده بودند.
- ای شاه ملت از تو بیزار است
- آزادی نهایی، جمهوری اسلامی پیروزی نهایی، اخراج آمریکایی
- پشت زمستان غم، بهار آزادی است مرگ بر شاه مرگ بر شاه
- استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
- در راه آزادی سرنگون می‌کنیم سلسله پهلوی
- سلطنت مصیبتی طاغوتی که از طرف امپریالیسم آمریکا به شخص شاه واگذار شده
این شعار اشاره به اصل 35 متمم قانون اساسی مشروطه دارد که در آن گفته شده است «سلطنت موهبتی است الهی که از طرف مردم به شخص شاه واگذار شده است». مردم برای اعلام انزجار از حکومت شاه آن را مصیبتی دانسته‌اند که از طرف آمریکا بر آنها تحمیل شده است. بنابراین شعار نهایی آنها این بود: «بگو مرگ بر شاه»، انگار مردم قدرت مرگبار وحدت کلام را می‌دانستند که در تظاهرات خود کلمه بگو «مرگ برشاه»را به عنوان کلید تظاهرات انتخاب کرده بودند. این به معنای اعلام فرسودگی و فرتوتی رژیم و جامعه بود. فقط عده‌ای به عده دیگر می‌گفتند: بگو یعنی اعلام کن که این جامعه‌ای که ما پشت سر گذاشتیم به پایان خود رسیده است. بگو که ما یک مرحله از زندگی خود را پشت سر گذاشتیم». هدف نهایی آنها از براندازی رژیم پهلوی «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بود.
«کرم زادی» ؛ در بخش پایانی مقاله اش چنین نتیجه‌گیری می کند ؛ در این مقاله سعی کردیم با بررسی اهداف و آرمان های رهبران، گروه ها و مردم انقلابی از طریق «شعارهای انقلابی» به اهداف انقلاب 1357 ایران، اهداف، خواسته‌ها و کمال مطلوب های انقلابیون برای حکومت آینده، پی ببریم. و به این نتیجه رسیدیم که رهبری انقلاب، در شخص حضرت امام خمینی (ره) خلاصه می شد و همه افراد، گروه ها و مردم رهبری ایشان را پذیرفته بودند و دیدیم که حضرت امام خمینی (ره) خواستار ایجاد حکومتی اسلامی مبتنی بر احکام الهی و در جهت خواست و رضایت مردم بودند. بعد از آن با بررسی نظرات محققان به این نتیجه رسیدیم که گروه اصلی سازمان‌دهنده مردم جهت مبارزه با رژیم شاه و براندازی آن، گروه مذهبی بود که با استفاده از مفاهیم و مضامین اسلامی، ایدئولوژی در دسترس و شبکه مساجد و مبلغان مذهبی به بسیج مردم پرداخت.
در نهایت با بررسی «شعارهای» مردم انقلابی، که هم نشان‌دهنده خواسته رهبری، گروه سازمان‌دهنده و مردم انقلابی است و هم نشان‌دهنده ماهیت انقلاب، به این نتیجه رسیدیم که مردم ایران علاوه بر نفی رژیم شاه و مظاهرش، خواستار ایجاد حکومت اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی، استقلال کشور از قدرتهای خارجی و آزادی از استبداد و استثمار بودند. وقوع انقلاب ایران در سال 1357 به همان اندازه که مبین مخالفت تمامی ملت ایران با سیاستهای داخلی شاه بود، نشان از ناخرسندی از سیاست خارجی او هم داشت. محور حمله مخالفان شاه به سیاست خارجی او را انتقاد از اتحاد عملی او با ایالات متحده تشکیل می‌داد و از همین رو به او لقب «شاه آمریکایی» داده بودند.

 

موضوعات مرتبط
 « تاریخ روابط ایران و روس »    news letter- htnews.ir /شماره 34.144.8.92     (۱۳۹۲/۸/۱۶)
 « امین زندگانی و حاشیه های مرز 40 سالگی اش »    news letter- htnews.ir /شماره 11.120.8.90     (۱۳۹۱/۱۱/۱۴)
 « حافظ ؛ پیغمبر عشق »    news letter- htnews.ir /شماره 34.144.8.92     (۱۳۹۲/۸/۱۵)
 « جشن نوروز و "رپیثوین " در رستاخیز بهار »    news letter- htnews.ir /شماره 39.150.1.93     (۱۳۹۳/۱/۱۲)
 « احتهاد و فقه جعفری در روش امام صادق »    news letter- htnews.ir /شماره 4.113.2.90     (۱۳۹۱/۶/۲۸)
نظرات رسیده
کاربر محترم، لطفاً نظرات خود را وارد نمائید.
نام :
ایمیل :  
آدرس سایت :  
متن :
کد امنیتی :
 
طراحی واجرا توسط تحلیل گران آمارد